Ankilozan Spondilit tedavisinde egzersizin önemi

adminadmin 467
kategorisi Egzersiz
ÖZET
Ankilozan Spondilit (AS), özellikle vertebral kolonda inflamasyonla karekterize seronegatif spondiloartropati grubunun prototipi olan kronik, sistemik romatizmal bir hastalıktır. Bu hastalık, kalıtsal bir hastalıktır ve tedavisi yoktur. Sadece hastaların yaşam kalitelerini arttırmaya yönelik ilaç ve egzersiz tedavisi önerilir. İlaç tedavisi kadar egzersiz tedavisine önem verilmemektedir ya da egzersiz tedavisi kısıtlı yapılmaktadır. Bu hastalığın tedavisi ile ilgili olarak literatür incelendiğinde; ilaç tedavisi kadar egzersiz tedavisinin de önemi vurgulanmaktadır. Bu makalede, ankilozan spondilit tedavisinde egzersizin önemi tartışılmış ve güncel literatür gözden geçirilmiştir.

Gonca İNCE1 Tunay SARPEL2
SPORMETRE Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 2006, IV (4) 155-161


Ankilozan Spondilit
Bu hastalık, omurga başta olmak üzere; omuz, kalça, diz ve ayak eklemlerini olumsuz etkiler. Torakal omurların tutulumu ve kostavertebral, kostasternal ve manibriosternal eklemlerdeki inflamasyon, göğüs ağrısı ve solunum restriksiyonuna neden olur. Periferik eklem tutulumu, özellikle alt extremitelerde lokalize durumdadır. En erken tutulum sakroiliak eklemlerde görülür. İleriki evrelerde vertebralar kaynaşır. Bu duruma ‘ankilozis’ adı verilir. Ankilozis, omurgada total mobilite kısıtlılığına sebep olur 1,2,3,4,5,6,7. Sık görüldüğü yaş aralığı; yaşamın ikinci veya üçüncü 10 yılı içerisindedir 8,9,10. Ortalama hastalık başlangıç yaşı; 26 olup, erkeklerde hastalığın görülme sıklığı, kadınlara göre 3 kat daha fazladır 11,12. Ancak hastalık seyrinin her iki cinste de aynı olduğu vurgulanmaktadır. 13
Ankilozan spondilit (AS), kalıtsal bir hastalıktır. AS’li hastaların %90’ı HLA-B27 geni ile doğarlar.14 HLA-B27 pozitif olan bireylerin, AS olma riski yüksek iken, bu hastalığın tayininde tek başına kullanılmamalıdır. Bu genin pozitif olduğu bireylerde AS olma riski, olmama riskinden 6 kat (%12) daha fazladır.15


Ankilozan Spondilit Semptomları:
* Spondyloartropatilerin primer bir hastalığı olan AS’de öncelikle, sakroiliak eklemler etkilenir.
* Eklemlerde kalsifikasyon nedeni ile normal lomber lordozis kaybı söz konusu olur.
* Eklem hareket açıklığı ve göğüs ekspansiyonu azalır.
* Periferal eklemler özellikle kalça ve omuz eklemleri tutulabilir.
* AS’in ileriki evrelerinde lomber lordoz, kalça fleksiyon deformiteleri ve gluteus maksimusta zayıflama görülür.16
* Omurga ve çevresinde, ağrıya ve sertliğe neden olur.17 Ağrı ve sertlik progressif olup, sabah saatlerinde ve uzun süreli inaktivite durumlarında daha da artar, hareket, ısıtma ve ılık duş bu semptomları hafifletilebilir.
* Hastalarda şiddetli inflamasyonun sonucunda, omurga tamamen kaynaşarak ankiloze olur. Ankiloz ile omurgadaki ağrı ortadan kalkar ancak omurga hareketliliği tamamen kaybedilecektir.18


Ankilozan Spondilit Tedavisi:
AS tedavisinde, nonsteroid antiinflamatuvar, analjezik ilaçlar, bazı temel ilaçlar ve fiziksel egzersizin kullanıldığı bildirilmektedir.19 AS tedavisi, belirli amaçlar doğrultusunda yapılmaktadır.

AS Tedavisinin Amaçları.20,21
a) Deformitelerin engellenmesi,
b) Eklem hareketliliğinin sağlanması ve korunması,
c) Ağrı ve tutukluğun giderilmesi,
d) Hastanın; hastalığın gelişimi, evreleri ve tedavisi konularında bilinçlendirilmesi ve tedaviye aktif katılımı konusunda ikna edilmesi,
e) Sistemik komplikasyonların erken tanısı ve tedavisi,
f) Yaşam kalitesinin arttırılması şeklindedir.


1. Ankilozan Spondilitte İlaç Tedavisi:
AS’te ağrı ve tutukluğu rahatlatmak amacıyla, nonsteroidal anti inflamatuvar (NSAID) ve analjezik ilaçlar kullanılır.22,23,24


2. Ankilozan Spondilitte Egzersiz Tedavisi:
AS hastalığının tedavisinde egzersiz ve spor yapma çok önemli yer tutar.25 Buradaki amaç, mobiliteyi, kuvveti ve dayanıklılığı arttırmaktır. İmmobil durumda olan aksiyal iskelet veya periferal eklemler mümkün olduğu kadar fonksiyon gösterebilmelidir. Kas fleksibilitesini sağlamak ve hareketliliği geliştirmek amacıyla çeşitli eklem mobilizasyon teknikleri kullanılmaktadır. Böylece kas dengesizliğinin korunduğu belirtilmektedir. Çeşitli antrenman metotları, kas performansını geliştirebilmektedir. Yavaş, dinamik kuvvet antrenmanı, cimnastik çalışmalarında olduğu kadar, ev programları içerisinde de yapılabilmektedir. Böylece maksimal kuvvetin arttırılması sağlanabilmektedir.8
AS, kronik romatolojik bir hastalık olması nedeniyle tedavinin en önemli bölümü fizyoterapi ile ilgilidir. Farklı fizik tedavi yöntemleri ve ev egzersizlerinin hastalığa bağlı ağrı, sertlik üzerine olumlu etkileri olduğu tespit edilmiştir.8
AS’nin tedavisinde egzersiz, medikal tedavinin yanında yardımcı bir unsur tedavi yöntemi olarak kullanılmaktadır.

AS Tedavisinde Egzersizin Önemi.8
a) Egzersiz, ağrının azalmasına, eklem hareketliliğine yardımcı olur,
b) Hastalığın ileri seviyelerinde, hastalığa bağlı olarak eklemlerdeki ankilozis nedeniyle eklem hareketliliğinin azalmasını engellemede egzersizin önemi büyüktür,
c) AS’liler için seçilen egzersizlerin; kasları güçlendirici, solunum fonksiyonlarını geliştirici, olumsuz postüral değişikliklerinden koruyucu tarzda olmasına dikkat edilmelidir. Egzersiz programları buna göre hazırlanmalıdır.


AS’lilere Önerilen Egzersizler
a) Spinal mobilite onarımı ve devamlılığını sağlamak amacıyla omurga hareket açıklığına yönelik germe egzersizleri,
b) Postürün iyileşmesi ve devamlılığının korunmasında spinal ekstensör kas grubunu güçlendirme egzersizleri,
c) Göğüs ekspansiyonunun geliştirilmesi ve devamlılığını sağlayıcı solunum egzersizleri.3,26
d) Pulmoner fonksiyonları ve kardiak kapasitenin gelişimini sağlayarak fiziksel çalışma kapasitesinin iyileştirilmesinde rol oynayan, düşük yoğunluklu aerobik tarzda egzersiz yapılması ön görülmektedir.15
AS’lilere yaşam kalitelerini iyileştirebilmeleri için düzenli ve yaşam boyu spor yapmaları gereği bildirilmektedir.27 Ancak, omurga travma riskini arttıracak tarzda sporlardan (mücadele sporları, rugby, hentbol, futbol, basketbol vb. takım sporları) uzak durulmalıdır.28,29


ANKİLOZAN SPONDİLİT TEDAVİSİNDE KULLANILAN EGZERSİZ TİPLERİ:
1. Ankilozan Spondilitte Aerobik Kapasiteyi Geliştirici Egzersizler

A. Ankilozan Spondilitli Hastaların Aerobik Kapasitelerinin Geliştirilmesinde Egzersizin Önemi
Aerobik kapasitenin geliştirilmesi; sağlığın korunmasında, medikal tedavi alan hastaların vücut fonksiyonlarını geliştirerek yaşam kalitelerini arttırmalarında büyük önem taşıyan bir etmendir. Bu kapasitenin geliştirilmesi, aerobik egzersiz ile mümkündür. Aerobik egzersiz, hastanın fiziksel çalışma kapasitesini olumlu yönde geliştirirken, pulmoner kasların etkili kullanımında da rol oynadığı belirtilmektedir.30
Aerobik kapasite, bireylerin O2 kullanım kapasitelerinin düzeyi olarak tanımlanır. O2 kullanımının artması, fiziksel çalışma kapasitesinin de artması anlamına gelir. Kişinin fiziksel çalışma kapasitesi, maksimal oksijen kullanımı ile yüksek korelasyon gösterir. Fiziksel çalışma, maksimal güç veya VO2 max. olarak da kullanılabilir.31 AS hastalığının ilerleyen evrelerinde, hastaların vücut yapılarındaki olumsuz değişiklikler, bu bireylerin fiziksel çalışma kapasitelerini olumsuz etkileyeceğinden, aerobik kapasitelerinde düşüş olabilecektir. Bu nedenle bu bireylerin aerobik kapasitelerini geliştirmeye yönelik egzersizler yapmalarının, yaşam kalitelerinin arttırılmasında önemli rol oynayacağı belirtilmektedir.30
Fiziksel çalışma kapasitesi, geniş kas gruplarının fiziksel aktiviteleri yapabilme becerisi olarak tanımlanabilir. Fiziksel çalışma kapasitesi direkt ve indirekt yöntem olmak üzere PWC170 testi ile tespit edilebilir. Bu test, bisiklet ergometresi kullanılarak yapılır. Bu test sonucu, tahmini maksimal O2 kullanım kapasitesinin tespitinde rol oynar.32


B. Aerobik Egzersiz Programlarında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
• Egzersizler düzenli olarak yapılmalı.
• Çalışmaya başladıktan sonra, öncekinden daha fazla ağrı oluyor ise program değiştirilmeli.
• Egzersiz türü, yalnızca eklem hareket açıklığını (ROM) geliştirmemeli, kas gücü arttırılmalıdır.
• Hastalığı şiddetlendirici tarzda dayanıklılık ve güçlendirici egzersiz yapılıyor ise, bu şiddet azaltılmalıdır.
• Seçilen egzersizler ekleme zarar verecek tarzda olmamalıdır.
• 2 saatten fazla süren egzersizler, eklemlerin ağrımasına neden oluyor ise uzun süreli yapılmamalıdır.
• Egzersizi yapacak kişinin enerji düzeyine dikkat edilmelidir. Eğer yorgun ise dinlendirilmelidir.
• Egzersiz yaparken; göğüs ağrısı, solunum yetersizliği, baş dönmesi, mide bulantısı gibi belirtiler var ise egzersiz kesilmelidir.
• Egzersize yavaş başlanmalı, her bir egzersizde genellikle toparlanmak için biraz ya da daha fazla süre tanınmalıdır.
• Egzersizlerde sıçrama, aşırı yaylanma (balistik) hareketlerden kaçınılmalıdır.
• Tam ROM egzersizleri, sürat egzersizlerinden daha önemlidir. Düşük yoğunluklu ve uzun süreli egzersiz yapılmalıdır. ROM için hafif germe egzersizleri kullanılmalıdır. Bu tarz egzersizler, pulmoner fonksiyon parametrelerinin de gelişimine katkıda bulunur ve kasların daha az yorulmasına neden olur.33
• Aerobik egzersizlerin; orta şiddette, haftada en az 3-5 kez, 15-60 dk. lık süreler içerisinde yapılması gereği önerilmektedir. Kalp ve akciğer gelişimi için 30dk. çalışılması vurgulanmaktadır.34,35,36
• Çalışmanın ısınma ve soğuma bölümlerinin 4-10dk. yı kapsaması, organizmayı aşırı zorlaması gereği bildirilmektedir. Amerikan Kalp Birliği; ısınmanın, bireyin maksimal kalp vurumunun %60-75’i ile çalıştırılması gereğini vurgulamaktadır. Bu görüş doğrultusunda yaşlara göre ısınmadaki dakikada kalp vurum sayıları Tablo 1: de verilmiştir.36

Tablo 1: Yaşlara Göre Isınmadaki Dakika Kalp Vurum Sayıları

Yaş (yıl) DAKİKA KALP VURUM SAYISI (KVS)

20 120-150
25 117-146
30 114-142
35 111-138
40 106-135
45 105-131
50 102-127
55 99-123
60 96-120
65 93-116
70 90-113

2. Ankilozan Spondilitte Germe Egzersizleri
A. Germe Egzersizlerinin Tanımı
Germe egzersizleri, sakatlıkları önleyen, medikal alanda tedavi amaçlı kullanılan terapatik egzersizlerdir.37,38
Germe egzersizleri, ankilozan spondilit tedavisinde kullanılmaktadır.39 Germe egzersizleri; kişinin eklem hareket açıklığının arttırılmasında, kas sertliklerinin azalmasında, normal fleksibilitenin korunmasında, ağrıların hafifletilmesi ya da giderilmesinde önemli rol oynarlar.40 Germe tiplerinden statik germenin, kullanma kolaylığı ve kontrolünün diğer germe tiplerine göre daha iyi olması nedeniyle tercih edilmesi gereği vurgulanmaktadır.41 Kasların hareket kısıtlılığına neden olan esnekliğin azalması durumunda, germe hareketlerinin kullanımı çok önemlidir. Egzersiz öncesi ve egzersiz sonrası yapılmalıdır. Her bir germe egzersiz seansı, normal kas tonusunda, sıçrama ve hoplama yapmadan 10 dk. süre ile her bir kasa yaklaşık 20-30 sn. arasında değişen sürelerde yapılmalıdır.42 Yine fleksibilite gelişimi için minimum 5 haftalık çalışma ve haftada 2 kez germe yapılmalıdır.38,43,44

B. Germe Egzersizleri Yapılırken Dikkat Edilecek Hususlar
• Germe egzersizleri, genel bir ısınma periyodundan sonra yapılmalıdır.
• Genel bir ısınmada, kalp hızı, kan akımı, kas ısısı, respirasyon hızı, eklem sıvısı viskozitesi ve perspiration artar. Kasların ısınması, fleksibilitenin en iyi şekilde çalışma ana devresinde kullanılmasını sağlar. Bu nedenle, Ana devreden önce 8-12 dk. aktif germe yapılmalıdır.
• Germe egzersizleri yapılırken, hareketler yavaş yapılmalıdır.
• Tüm germe boyunca nefes normal alınıp verilmelidir.
• Kasın hissettiği gerginliğe kadar germe devam etmeli, ağrı eşiği geçilmemelidir.
• Germe yoğunluğu yavaş yavaş arttırılmalıdır.
• Ağrılı germede asla beklenmemelidir. Eğer çok ağrı hissediliyorsa yoğunluk biraz azaltılmalıdır.
• Germe egzersizlerinde hoplama ve sıçrama hareketleri yapılmamalıdır.38

C. Germe Egzersizlerinin Ankilozan Spondilit Üzerine Etkileri
• Respiratuvar hızı arttırır.
• Sakatlıklardan korur.
• Kişiyi ana bölüm egzersizleri için hazırlar.
• Ağrıların giderilmesinde rol oynar.
• Eklem sertliğinin azalmasına yardımcı olur.
• Kas fibrillerinin derinlemesine ısınmasını sağlar.
• Eklemlerdeki hareketliliği arttırır.
• Bazı kas/tendon veya eklem/kemik patolojilerinin iyileşmesinde rol oynar.45

Yapılan çalışmalar, germe egzersizlerinin, AS’li hastaların yaşam kalitelerini arttırmada, spinal mobiliteyi sağlamada ve ağrıların azaltılmasında önemli rol oynadığı yönündedir.46,47,48

3. Ankilozan Spondilitte Pulmoner Fonksiyon Durumu ve Pulmoner Fonksiyonları Geliştirici Solunum Egzersizleri
A. Ankilozan Spondilitte Pulmoner Fonksiyon Durumu
AS hastalığının ileriki evrelerinde, lumbar lordoz düzleşir, torakal kifoz artar. Abdominal solunum ön planda olması nedeniyle karın bombeleşir. Pulmoner fonksiyon testlerinde yanlızca göğüs kafesi kısıtlılığına bağlı olarak VC ve total akciğer kapasitesinde azalma görülürken, rezidüel akciğer kapasitesi ve fonksiyonel rezidüel kapasitelerde artış görülür. Ancak diğer testler normaldir.49 Pulmoner fonksiyon kapasitelerindeki bu azalma, hastaların yaşam kalitelerini olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle pulmoner fonksiyonları geliştirici tarzda egzersizler yapılması büyük önem taşımaktadır.50

B. Pulmoner Fonksiyonları Geliştirici Solunum Egzersizlerin Amaçları ve Faydaları
Pulmoner fonksiyonları geliştirici solunum egzersizleri; pulmoner hastalığı olan bireylerin fonksiyonlarını, maksimum düzeyde korumak ve bu düzeyi geliştirmek amacıyla uzman kişiler tarafından yapılan tedavi şeklidir.
Pulmoner fonksiyonları geliştirici solunum egzersizlerinin faydaları; kronik respiratuvar hastalığı bulunan kişilerin fonksiyonlarını geliştirmek, yaşam kalitesini yükseltmek, sosyal ve fiziksel aktivitelere katılımlarını arttırmak, pulmoner kısıtlılıklarını en aza indirgemek ve medikal tedavi sağlamaktır.
Bu egzersiz programları, pulmoner kısıtlılığı olan bireylerin, bu kısıtlılıklarının en aza indirgenerek rahat bir yaşam sürmelerini sağlar. Rehabilitasyon programları, kronik respiratuvar hastalığı kontrol edici, koruyucu ve tedavi edici tarzda hazırlanmaktadı.51

C. Pulmoner Fonksiyonları Geliştirici Solunum Egzersiz Programları
Pulmoner fonksiyonları geliştirici solunum egzersiz programları, yaklaşık 20-30dk. maksimal yükün %60 şiddetinde dayanıklılığa yönelik şekilde yapılmalıdır. Haftada 2-5 kez uygulanmalıdır. Genellikle antrenman, hastalar tarafından tolere edilebilecek şekilde olmalıdır. Egzersiz çalışması sırasında egzersiz yoğunluğu önemlidir. Antrenman programında AS hastalığına yönelik spesifik kas gruplarının çalıştırılması gereklidir. Pulmoner fonksiyonların geliştirilmesi için üst ekstremiteye yönelik egzersizler önem taşır. Özellikle kol egzersizleri ve germe egzersizlerine yer verilmelidir. Çünkü periferal kas zayıflığı egzersizde, kısıtlılık yaratır. Pulmoner rehabilitasyon programlarının uzun süreli kullanımı hasta için daha çok fayda sağladığı vurgulanmaktadır. Kontrollü solunum teknikleri ve göğüs fizyoterapisi, pulmoner problemleri olan bireylere uygulanır.51

D. Ankilozan Spondilitte Pulmoner Fonksiyonları İyileştirici Solunum Egzersizleri
Ankilozan spondilitli hastaların spinal ligamentlerin kalsifikasyonu ile birlikte eklemlerde ankilozis olur. Spinal mobilite azalır. Kifozun gelişmesiyle göğüs kafesi sertleşir. Göğüs kafesinin sertleşmesi, pulmoner fonksiyonları olumsuz etkiler. FRC normalden daha fazla artar. TLC hafif azalır ve RV, genellikle artar. Böylece VC azalır. VC azalması, vertebral ankilozisin derecesiyle ilişkilidir. Göğüs duvarı kompliansı azalır. Göğüs duvarı kompliansı ile birlikte göğüs kafesi ekspansiyonu da azalır. İnspirasyon sırasında göğüs kafesi hareketleri yeterince yapılamaz. Maksimal inspirasyon ve ekspirasyon azalır. Respirasyon, diyafragmatik kontraksiyona bağlı olarak artmaya başlar. AS hastalığının bu komplikasyonları nedeniyle pulmoner rehabilitasyonun önemi büyüktür.50

AS hastaların göğüs duvarı kompliansı, hastalık nedeni ile azalır. İnspirasyon esnasında diyaframın çeperi normalden daha da büyür. Bundan dolayı burada göğüs kafesi hareketi artar. Bu hastalık, sakroiliak eklem inflamasyonu ile kendini gösterir. Fakat gerçekten intervertebral ve kostavertebral eklemleri içerir. Burada kostokondral kondrosternal ve sternomanubrial eklemler de etkilenir. Aktivitenin azalması, eklemlerin sıklıkla spinal ligament kalsifikasyonu ile kendini gösterir. Bunun sonucunda sert göğüs kafesi, kifoz ve küçük spinal mobilitede azalma meydana gelir. Bu kişilerde diğer kişilerden farklı olarak solunum fonksiyon kapasitelerinden FRC artmıştır. TLC biraz azalmış ve RV genellikle artar fakat VC düşer. VC düşmesi, vertebral ankilosis’in derecesi ile ilgilidir. Göğüs duvar kompliansı azalır.52 Bu nedenle pulmoner fonksiyonları iyileştirici tarzda egzersiz yapılması AS tedavisinde büyük önem taşımaktadır.

Bu egzersizlerin; göğüs expansiyonunu arttırıcı solunum egzersizleri, İnspiratuvar solunum kaslarına yönelik rezistif egzersizler şeklinde olması önerilmektedir.53
Sonuç olarak, ankilozan spondilit hastalığının tedavisine ek olarak egzersiz tedavisinin gerekliliği önerilirken, bu konuda hastalara yapılacak bilgilendirme ve eğitimin katkılarının yadsınamaz olduğunu belirtmekteyiz. Hastaların sadece hastalıklarının progresi hususunda bilgilendirilmelerinin yeterli olmadığı, egzersiz tedavisinin de medikal tedavi kadar önemli olduğunun belirtilmesinin altını çizmekteyiz. Egzersiz tedavisinde ise; tedaviyi yapacak kişilerin uzman kişiler olması ve yapılacak egzersiz tedavisinin medikal tedavi ile birlikte desteklenmesinin, hasta yaşam kalitesine katkı sağlayabileceğini vurgulamaktayız.

Yorumlar

Yorum yapmak içinOturum Açın yada Kayıt Olun .

Bugün doğanlar

sevgi1957 ismail543 sefauyanik